About-US | CSIR-CSMCRI Bhavnagar

CSMCRI નો ઉદભવ

લગભગ 3,500 માઇલનો દરિયાકિનારો, રાજસ્થાન અને કચ્છના નાના રણમાં આવેલા આંતરદેશીય સ્ત્રોતો અને મંડીમાં મીઠાની પથ્થરની ખાણો સાથે, ભારત વિશ્વના મીઠું પકવતા દેશોમાં ઉચ્ચ સ્થાન મેળવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જેમ જાણીતું છે તેમ, મીઠું ખોરાકની અનિવાર્ય વસ્તુ હોવા ઉપરાંત, સોડા એશ, કોસ્ટિક સોડા અને ક્લોરિન જેવા અનેક ભારે રસાયણોના ઉત્પાદન માટે મહત્વનો કાચો માલ છે. આ ઉપરાંત, મીઠાનો ઉપયોગ ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગોમાં થાય છે, જેમ કે માછલીની જાળવણી, માંસ પેકિંગ, ડેરી ઉત્પાદનો અને ફળ તથા શાકભાજી કેનિંગ.

ભારત લાંબા સમયથી મીઠાનું આયાતકાર હતું કારણ કે તેનું પોતાનું ઉત્પાદન માંગને પહોંચી વળવા પૂરતું નહોતું. ભાગલા પછી પરિસ્થિતિ વધુ વણસી, જ્યારે પંજાબમાં પથ્થરના મીઠાના વિપુલ ભંડારો અને સિંધમાં દરિયાઈ મીઠાના કારખાના પાકિસ્તાનમાં ગયા. 1947 માં આઝાદી મળ્યા પછી તરત જ, ભારત સામે દેશના વિવિધ ભાગોમાં ખાવાના મીઠાની ભારે અછતને પહોંચી વળવાની સમસ્યા આવી. સરકારે મીઠાની અછતને દૂર કરવાના પગલાં તપાસવા અને અહેવાલ આપવા માટે તે સમયના કેબિનેટ સચિવ શ્રી એચ.એમ. પટેલના અધ્યક્ષપદ હેઠળ એક આંતર-વિભાગીય સમિતિની રચના કરી. સમિતિએ સરકારને અનેક ટૂંકા ગાળાના પ્રસ્તાવો સુપરત કર્યા અને એવી પણ ભલામણ કરી કે મીઠાના ઉત્પાદન, ગુણવત્તા અને ઉપયોગને લગતી સમસ્યાઓની તપાસ કરવા માટે એક 'સોલ્ટ એક્સપર્ટ કમિટી'ની નિમણૂક કરવી જોઈએ.

મીઠાના સંશોધનની જરૂરિયાત કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ (CSIR), નવી દિલ્હી દ્વારા 1940 માં જ ઓળખવામાં આવી હતી, જ્યારે ડૉ. એસ.એસ. ભટનાગરના આગ્રહથી, મીઠાના ઉત્પાદન અને ઉપયોગ પર સંશોધનનો કાર્યક્રમ તૈયાર કરવા માટે સોલ્ટ રિસર્ચ કમિટીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિને બાદમાં હેવી કેમિકલ્સ કમિટી સાથે જોડી દેવામાં આવી હતી અને જુલાઈ 1948માં ડૉ. માતા પ્રસાદના અધ્યક્ષપદ હેઠળ તેને પુનર્જીવિત કરવામાં આવી હતી.

વધુ વાંચો

એપ્રિલ 1948માં, ભારત સરકારે ભારતીય મીઠાના ઉદ્યોગને મજબૂત પાયા પર લાવવા માટે જરૂરી પગલાં અંગે સરકારને સલાહ આપવા માટે શ્રી પી.એ. નારિયેલવાલાના અધ્યક્ષપદ હેઠળ સોલ્ટ એક્સપર્ટ કમિટીની રચના કરી. ભારતમાં સંખ્યાબંધ મીઠાના એકમોની તપાસ કર્યા પછી, સમિતિ એ નિષ્કર્ષ પર આવી કે જો મીઠાની ગુણવત્તા સુધારવી હોય અને મીઠાના એકમો આર્થિક અને કાર્યક્ષમ રીતે ચલાવવા હોય, તો (i) સંશોધન પર વધુ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે, (ii) નાના અને મોટા પાયાના ઉત્પાદન બંને માટે નિદર્શન એકમો તરીકે સેવા આપવા માટે મુખ્ય મીઠું પકવતા કેન્દ્રોમાં મોડેલ ફેક્ટરીઓ સ્થાપવામાં આવે, અને (iii) મીઠાની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદન સુધારવા માટેની પદ્ધતિઓ તપાસવા માટે સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપવામાં આવે.

સપ્ટેમ્બર 1951 માં, તત્કાલીન બાંધકામ, ઉત્પાદન અને પુરવઠા મંત્રાલયના સચિવ શ્રી સી.સી. દેસાઈએ દરિયાઈ મીઠા અને આંતરદેશીય તળાવોના મીઠા પર સંશોધન કરવા માટે CSIR હેઠળ કેન્દ્રીય મીઠા સંશોધન સંસ્થા સ્થાપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. એવું સૂચવવામાં આવ્યું હતું કે સંસ્થા સૌરાષ્ટ્રના કોઈ કેન્દ્રમાં સ્થિત હોવી જોઈએ; બાંધકામ, ઉત્પાદન અને પુરવઠા મંત્રાલય સંસ્થાની સ્થાપના માટે સોલ્ટ ડેવલપમેન્ટ સેસમાંથી અનુદાન માટેના કોઈપણ પ્રસ્તાવને ટેકો આપશે.

દરમિયાન સૌરાષ્ટ્ર સરકારે સંસ્થા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં તેમના કોઈપણ મકાનને CSIR ના નિકાલ પર રાખવાની ઉદાર ઓફર કરી. જો કોઈ મકાન યોગ્ય ન જણાય, તો સૌરાષ્ટ્ર સરકારે મકાન માટે ચૂકવણી કરવાની ઓફર કરી, જો સંસ્થા સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થિત હોય.

સૌરાષ્ટ્ર સરકારની આ ઓફર પર CSIR દ્વારા વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો. સૂચિત સંસ્થાના પ્લાનિંગ ઓફિસર શ્રી પી.એન. કાથજુએ સંસ્થાના સ્થાન માટે સૌરાષ્ટ્રના ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને કાંઠાના સંભવિત સ્થળોનું પ્રાથમિક સર્વેક્ષણ કર્યું હતું. ભાવનગર, જે સૌરાષ્ટ્રમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું સમૃદ્ધ કેન્દ્ર હતું, તેને સંસ્થા માટે યોગ્ય માનવામાં આવ્યું હતું. સૌરાષ્ટ્ર સરકારે સંસ્થા માટે CSIR ને એક ભવ્ય ઇમારત, "રાજ હોટેલ", બે બંગલા અને પ્રાયોગિક સોલ્ટ ફાર્મ (ESF) માટે 125 એકર જમીન આપવાની ઓફર કરી હતી. સંસ્થાની સ્થાપના માટે સૌરાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી સુવિધાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, CSIR એ ભાવનગરમાં સંસ્થા સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું.

આમ કેન્દ્રીય મીઠા સંશોધન સંસ્થા (જે હવે કેન્દ્રીય મીઠા અને દરિયાઈ રસાયણ સંશોધન સંસ્થા તરીકે ઓળખાય છે) નું ઉદ્ઘાટન 10 એપ્રિલ, 1954 ના રોજ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન સ્વર્ગસ્થ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રથમ સ્થાનિક આયોજન સમિતિમાં નીચેના સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતો:

શ્રી જી.સી. ઓઝા, ઉદ્યોગ અને પુરવઠા મંત્રી, સૌરાષ્ટ્ર સરકાર, રાજકોટ અધ્યક્ષ
શ્રી ઉપેન્દ્ર જે. ભટ્ટ, મુખ્ય ઈજનેર, પી.ડબલ્યુ.ડી., સૌરાષ્ટ્ર સરકાર, રાજકોટ સભ્ય
ડૉ. માતા પ્રસાદ, ડાયરેક્ટર, સેન્ટ્રલ સોલ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ભાવનગર સભ્ય
ડી.એસ.આઈ.આર. (હોદ્દાની રૂએ) સભ્ય
શ્રી જે.જી. શાહ, ભાવનગરના કલેક્ટર, ભાવનગર સભ્ય
શ્રી પી.એન. કાથજુ, પ્લાનિંગ ઓફિસર, સેન્ટ્રલ સોલ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ભાવનગર સેક્રેટરી

મહાનુભાવોના ભાષણોના અંશો

ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં ભારત સરકારના ઉત્પાદન મંત્રી શ્રી કે.સી. રેડ્ડી, સૌરાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી શ્રી યુ.એન. ઢેબર, CSIR ના ડાયરેક્ટર જનરલ ડૉ. એસ.એસ. ભટનાગર, ટાટા કેમિકલ્સના સલાહકાર શ્રી પી.એ. નારિયેલવાલા, તે સમયના ભાવનગર દેશી રાજ્યના ભૂતપૂર્વ શાસક સર કૃષ્ણકુમારસિંહજી અને અન્ય ઘણા મહત્વના મહાનુભાવો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

માનનીય પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ, ભારતના વડા પ્રધાન

"મને લાગે છે કે છેલ્લા ચાર-પાંચ વર્ષ દરમિયાન વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પર વિશેષ ધ્યાન આપીને આપણે વિજ્ઞાનનો મજબૂત પાયો નાખ્યો છે જેના પર આપણે નવા ભારતની ભવ્ય ઇમારત બનાવી શકીએ છીએ. મજબૂત પાયા વિના કોઈ પણ માળખું લાંબો સમય ટકી શકતું નથી. જેમ ઈમારતનો પાયો દેખાતો નથી, પરંતુ સમગ્ર માળખું તેના પર ટકેલું હોય છે, તેમ વિજ્ઞાનને આગળ વધારવાના આપણા પ્રયાસો નાણાકીય દ્રષ્ટિએ તાત્કાલિક પરિણામો ન આપે પણ મને કોઈ શંકા નથી કે તે યોગ્ય દિશામાં છે". "બીજો મહત્વનો પાસું એ છે કે આપણો સમગ્ર દેશ સમૃદ્ધ થવો જોઈએ. આ કારણથી અમે દેશના વિવિધ ભાગોમાં રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળાઓ સ્થાપી છે. અમે નથી ઈચ્છતા કે આપણા દેશનો એક ભાગ બીજાના ભોગે વિકસે. પ્રગતિનો માર્ગ આપણા બધાએ અનુસરવો પડશે. આ સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ આપણું ધ્યાન નવા પાસાઓ પર કેન્દ્રિત કરવા અને સમગ્ર દેશને ઉપર લાવવા માટે માત્ર પ્રતીકો છે. હું આ પ્રયોગશાળાઓને માત્ર તેટલા માટે નથી જોતો કે તેઓ તેમના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતી સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવશે. હું તેમને આપણી માતૃભૂમિની સેવા માટે બનાવેલા વિજ્ઞાનના મંદિરો તરીકે જોઉં છું".

"હું નથી ઈચ્છતો કે કોઈ કાર્યકર આ પ્રયોગશાળાઓમાં માત્ર આજીવિકા કમાવવાના ઉદ્દેશ્યથી આવે. હું ઈચ્છું છું કે અહીં આવતા આપણા યુવક-યુવતીઓમાં એવી સમસ્યાઓ પર કામ કરવાનો ઉત્સાહ હોય જેના મોટા પરિણામો આવે. તેનાથી આ સંસ્થાઓને જીવનશક્તિ મળશે. તેઓએ સમજવું જોઈએ કે વિજ્ઞાનની સેવા એ ભારતની સાચી સેવા છે - ના, સમગ્ર વિશ્વની સેવા છે; વિજ્ઞાનને કોઈ સરહદો હોતી નથી".

શ્રી કે.સી. રેડ્ડી, ઉત્પાદન મંત્રી

"વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન માનવતાને બનાવી પણ શકે છે અને બગાડી પણ શકે છે, તે જ્ઞાનનો કેવો ઉપયોગ થાય છે તેના પર નિર્ભર છે. ઇતિહાસમાં ઘણીવાર વિનાશક યુદ્ધોમાં તેનો દુરુપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી વિજ્ઞાનનું અધ:પતન થયું છે અને માનવજાતને અપૂરણીય નુકસાન થયું છે. પરમાણુ બોમ્બ, હાઇડ્રોજન બોમ્બ જેવા ભયાનક શસ્ત્રોના ઉત્પાદનમાં રાષ્ટ્રો વચ્ચેની તાજેતરની સ્પર્ધાએ સમગ્ર માનવતાને ફફડાટમાં મૂકી દીધી છે. વિજ્ઞાનનો દુરુપયોગ સભ્યતાના અંત સમાન છે. બીજી તરફ, રોગ, દુષ્કાળ અને ગરીબીમાંથી માનવતાને મુક્ત કરવા માટે વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવો એ જ આપણું લક્ષ્ય હોવું જોઈએ".

શ્રી યુ.એન. ઢેબર, સૌરાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી

"આ દેશના પુનઃનિર્માણમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનના આવશ્યક મહત્વ વિશે મારે એક વાત કહેવી છે. લગભગ તમામ વિષયો પરનું આધુનિક જ્ઞાન એ પ્રયોગોની નવી ટેકનિકનું ફળ છે. આપણી પાસે જે જ્ઞાન છે તે ઘણી પેઢીઓમાં સંચિત થયું છે, પરંતુ મનુષ્યનો મહત્વાકાંક્ષી આત્મા તેના પૂર્વજોના વારસાથી સંતુષ્ટ નથી. તે વધુ જ્ઞાન અને પ્રકૃતિના રહસ્યોને ઉકેલવા માટે ઝંખે છે. જ્ઞાનની આ ભૂખ મનુષ્યની આધ્યાત્મિક અને શારીરિક જરૂરિયાતો બંને દ્વારા પ્રેરિત છે. આપણા ઘણા આધુનિક વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન માટે આપણે પશ્ચિમના ઋણી છીએ, પરંતુ આપણે પણ તેમાં યોગદાન આપ્યું છે અને હવે જ્યારે આ મહાન રાષ્ટ્ર પર કોઈ રાજકીય બેડીઓ નથી, ત્યારે આપણે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનના ક્ષેત્રમાં આપણું પૂરેપૂરું યોગદાન આપવું જોઈએ".

ડૉ. એસ.એસ. ભટનાગર, ડાયરેક્ટર જનરલ, CSIR

"મારા માટે એ ખૂબ જ આનંદની વાત છે કે જ્યાં પણ રાષ્ટ્રીય પ્રયોગશાળા અસ્તિત્વમાં આવી છે ત્યાં વૈજ્ઞાનિક કાર્યના સમગ્ર વાતાવરણમાં સુધારો થયો છે. અન્ય સંસ્થાઓ પણ આપણા ઉદાહરણને અનુસરે છે. ભાવનગરના મુલાકાતીઓ અને રહેવાસીઓ આ પ્રયોગશાળામાં કાઉન્સિલનો સ્પર્શ જોશે અને તેની પ્રશંસા કરશે કે સ્ટાફની ગુણવત્તા અને વૈજ્ઞાનિક સાધનોની બાબતમાં આ સંસ્થા શ્રેષ્ઠ હોવાનો ગર્વ કરી શકે છે."

શ્રી પી.એ. નારિયેલવાલા, સલાહકાર, ટાટા કેમિકલ્સ લિ.

"આ સંસ્થા સમક્ષ સંખ્યાબંધ સમસ્યાઓ છે, જેનો ઉકેલ મીઠાના ઉદ્યોગ માટે ખૂબ મૂલ્યવાન હશે. મીઠાના નવા ઉપયોગો શોધવા, વિવિધ ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો માટે મીઠાની વિવિધ ગુણવત્તાનું ઉત્પાદન કરવું વગેરે તેમાં સામેલ છે. આપણું મોટાભાગનું મીઠું દરિયાના પાણીમાંથી મેળવવામાં આવતું હોવાથી, દરિયામાં રહેલા અન્ય ક્ષારો મેળવવાની પણ મોટી સંભાવનાઓ છે, જેમ કે પોટાશ, બ્રોમીન, મેગ્નેશિયમ ક્ષારો અને અંતે સલ્ફર."

ડૉ. માતા પ્રસાદ

"સૌરાષ્ટ્ર પાસે લગભગ 700 માઇલનો દરિયાકિનારો છે અને આ સમગ્ર કિનારે મીઠું પકવવાના ઘણા કેન્દ્રો છે. હું સૌરાષ્ટ્રના મીઠાના ઉત્પાદકોને આ સંસ્થામાં થઈ રહેલા સંશોધન કાર્યમાં સક્રિય રસ લેવા અને મીઠાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે નવા જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવા આમંત્રણ આપું છું".

CSMCRI આજે:

CSIR-CSMCRI એ તેના સતત પ્રયત્નો અને વૈજ્ઞાનિક ઉત્સાહ સાથે તેના મુખ્ય ક્ષેત્રમાં તકનીકી શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી છે અને તે દેશની ટોચની રાષ્ટ્રીય R&D પ્રયોગશાળાઓમાંની એક છે. જાન્યુઆરી 2024 સુધીમાં, સંસ્થામાં આશરે 214 કર્મચારીઓ છે જેમાં 170 વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનિકલ સ્ટાફ છે અને આશરે 200 રિસર્ચ ફેલો અને પ્રોજેક્ટ આસિસ્ટન્ટ્સ તેમના ડોક્ટરેટ પ્રોગ્રામ અને વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાયેલા છે.

CSIR-CSMCRI હાલમાં મીઠું અને દરિયાઈ રસાયણો, પાણીનું શુદ્ધિકરણ, મેમ્બ્રેન આધારિત પ્રક્રિયાઓ, અકાર્બનિક પદાર્થો અને ઉદ્દીપન (catalysis), રિન્યુએબલ એનર્જી, સીવીડ અને લવણતા સહનશીલતા પર ભાર સાથે પ્લાન્ટ મોલેક્યુલર બાયોલોજી અને વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ જેવા વિવિધ સંશોધન ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

સંસ્થાનું પરિણામ જ્ઞાન નિર્માણ, બૌદ્ધિક મૂલ્ય નિર્માણ અને ઉદ્યોગ જોડાણ દ્વારા સંતુલિત છે. આ સંસ્થા CSIR માં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરતી પ્રયોગશાળાઓમાંની એક તરીકે ઓળખાય છે. 2024 ના Scimago સંસ્થાઓના રેન્કિંગ મુજબ, અમે વિશ્વની ટોચની 700 સંસ્થાઓમાં અને આપણા દેશની ટોચની 50 સંસ્થાઓમાં છીએ.

હાલમાં તેમાં આઠ વિભાગો છે:

વિભાગના પ્રોજેક્ટ/નિપુણતા/સિદ્ધિઓ પર વધુ વિગતો માટે, કૃપા કરીને સંશોધન ક્ષેત્રો બ્રાઉઝ કરો.

1954 માં સ્થપાયેલ CSIR-CSMCRI હવે આશરે ₹50 કરોડના વાર્ષિક બજેટ સાથે વિવિધ પાસાઓ પર કાર્ય કરે છે. આ ગુણવત્તાયુક્ત સંશોધન પ્રકાશનો, બૌદ્ધિક સંપદા (IP), ટેકનોલોજી અને સામાજિક આઉટરીચ દ્વારા પ્રદર્શિત થાય છે.

અમે ખાસ કરીને MSME/સ્ટાર્ટ-અપ સેક્ટર પર વિશેષ ભાર સાથે ઉદ્યોગોને અનેક વ્યવસાયિક રીતે સક્ષમ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરી છે. સંસ્થા પાસે અદ્યતન પુસ્તકાલય અને IT માળખું પણ છે.

CSIR-CSMCRI ના સ્ટાફના અથાક પ્રયાસો તેમને મળતા રાષ્ટ્રીય/આંતરરાષ્ટ્રીય એવોર્ડ્સમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. સંસ્થા "જિજ્ઞાસા" જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા શાળાના બાળકોમાં પણ વિજ્ઞાન પ્રત્યે રુચિ જગાડે છે.